Višegrad, na Dunavu

Pedesetak kilometara severno od Budimpešte, Dunav koji dotle teče uglavnom pravcem zapad-istok počinje da skreće širokim lukom ka jugu, ali pre toga pravi u suprotnom smeru jednu manju ali upečatljivu okuku, koju Mađari zovu baš tako - "Dunavska okuka" (Dunakanyar). Na kraju te okuke, a pre širokog luka Dunava, smestio se gradić imena koje nikad ne bismo asocirali sa Mađarskom - Višegrad.

Mađarski Višegrad (Visegrád) na Dunavu malo je mesto, sa nepune dve hiljade stanovnika u nekoliko uličica koje popunjavaju uski pojas ravnice između obale reke i strmih padina brda koje se izdiže oko dvesta metara u visinu.

Međutim, prolazniku će odmah zapasti za oko tragovi njegove slavne prošlosti: rekonstruisana monumentalna gradska kapija nad kojom stražari stamena kula i silueta citadele visoko na brdu.

Ostaci ovih građevina, kao i palate u podnožju brda, svedoče o značaju koji je mađarski Višegrad imao tokom srednjeg veka, kao kraljevski grad o koji su se otimali osvajači i velike sile, na kraju potpuno razoren i izgubljen u izmaglici vremena, ali danas ponovo dostupan javnosti nakon više decenija strpljive obnove koja još uvek traje...

U istorijskim dokumentima, Višegrad se prvi put pominje početkom XI veka, pozicioniran nešto severnije (nizvodno) od mesta na kom se danas nalazi. Nakon što su ga razorili Mongoli sredinom XIII veka, grad je po nalogu kralja Bele IV obnovljen na brdu u "Dunavskoj okuci" i u njegovom podnožju, gde će se razvijati narednih vekova.

Iako je ime grada očigledno slovenskog porekla, nema podataka da je ikad zaista bio pod slovenskom upravom. Pre najezde Mongola, grad se razvijao na temeljima rimskog kastruma po imenu Pons Novatus ("novi most"), izgrađenog još u vreme Konstantina Velikog, početkom IV veka naše ere. Takođe, dunavski Višegrad nikad nije imao pravo mađarsko ime, dok reč Fellegvár kojom se ponekad naziva utvrđenje na brdu znači prosto "citadela" (ili u bukvalnom prevodu - "grad u oblacima").

Vrhunac značaja Višegrad dostiže u XIV veku, kada je 1323. godine kralj Karlo I (mađarski: I. Károly Róbert) tu preselio prestonicu Ugarske iz Stonog Beograda (Sekešfehervara).

Godine 1335. u Višegradu je održan veliki dvomesečni kongres na kojem ustanovljen savez između Ugarske, Bohemije i Poljske protiv Habzburške monarhije. Ovaj savez je tokom vekova ostao toliko jak da je ta skupina kroz istoriju ostala poznata pod zajedničkim nazivom "višegradske zemlje", a 1991. godine Višegrad je simbolično odabran kao mesto samita naslednica ovih država - Mađarske, Čehoslovačke i Poljske, na kojem je utvrđena njihova zajednička evroatlantska politika. Alijansa Mađarske, Češke, Slovačke i Poljske postoji i danas kao poseban savez unutar Evropske unije, i to pod zvaničnim imenom Višegradska grupa.

Početkom XV veka, Žigmund Luksemburški prebacuje prestonicu Ugarske u Budim i Višegrad gubi politički uticaj koji je imao do tada, ali u drugoj polovini XV veka doživljava procvat u drugom smislu, kada je Matija Korvin počeo da ga koristi kao svoju letnju rezidenciju, u kojoj je stvorio centar renesansne umetnosti koji se ubrzo pročuo širom Evrope.

Posle Mohačke bitke 1526. godine, Višegrad je naglo izgubio na značaju, uporedo sa nizom osvajanja i razaranja. Prvo ga je 1529. godine zauzeo Sulejman Veličanstveni, da bi ga 1532. godine povratio erdeljski vojvoda Jovan Zapolja (Szapolyai János), zatim ga 1540. godine zauzima habzburški general Leonard Fels, i na kraju 1544. godine ponovo pada u ruke Turaka, koji pod komandom Mehmed Paše Jahjapašića Budimskog uništavaju donji grad, a gornji zadržavaju za sebe. Turci su konačno napustili Višegrad 1685. godine, ali je posle njih gornji grad ostao u potpuno neupotrebljivom stanju...

Mada je okolina Višegrada bila naseljena i za vreme Turaka, najznačajnije fortifikacione i upravne građevine ostavljene su da propadaju, ako već nisu bile potpuno sravnjene sa zemljom. Takozvana Solomonova kula u srednjem gradu srušena je sredinom XVI veka, a do XVIII veka kraljevskoj palati u podnožju brda izgubio se svaki trag.

Istraživanja ostataka donjeg i srednjeg grada započeta su sredinom XIX veka, a tridesetih godina prošlog veka započeto je i iskopavanje palate i opsežni radovi na rekonstrukciji čitavog kompleksa, koji ni do danas nisu u potpunosti završeni...

Danas je srednjovekovni Višegrad obnovljen u velikoj meri, i većina njegovih delova otvorena je za posetioce, mada ne i tokom cele godine.

Donji grad sa kraljevskom palatom, koju su sukcesivno gradili Karlo I, njegov sin Lajoš Anžujski (ili Veliki - Nagy Lajos), zatim Lajošev zet i naslednik Žigmund Luksemburški, i na kraju Matija Korvin, zatvoren je tokom većih praznika, dok je srednji grad sa revitalizovanom Solomonovom kulom nedostupan u zimskim mesecima, verovatno zbog strmog prilaza koji može biti relativno nebezbedan u uslovima snega i leda...

U periodima kad su donji delovi starog grada zatvoreni, gosti Višegrada ostaju uskraćeni za obilazak klasičnih istorijskih zbirki, kao i izložbe renesansne skulpture i rekonstruisanih dvorskih fontana u sklopu Solomonove kule...

Sa izuzetkom nekih izloženih delova, gornje utvrđenje je stalno otvoreno i predstavlja mali ali zanimljiv presek kroz srednjovekovnu istoriju Mađarske.

Sam gornji grad podeljen je u tri zone - široki pojas spoljnih zidina, zatim još jedan krug zidina citadele podignut na steni koja čini sam vrh brda, i na kraju zamak na najvišoj i najistaknutijoj tački.

Spoljne zidine otvaraju se prema Dunavu, sa terasom sa koje se pruža širok pogled na "Dunavsku okuku" i niske planine koje reka deli na tom mestu: Prekodunavske planine (Dunántúli-középhegység) sa jugozapadne strane (na kojoj se nalazi i Višegrad) i Severne mađarske planine (Északi-középhegység) koje grade suprotnu obalu.

Uprkos tome što je na ovom potezu Dunav bio premošćen još u vreme Rimljana (o čemu svedoči ime rimskog kastruma Pons Novatus), današnji Višegrad nema most (za razliku od svog imenjaka na Drini), već je sa gradićem Nađmaroš sa druge strane reke spojen samo skelom...

"Dunavska okuka"

Ulaz u citadelu formiran je prema reci, na najužem delu dramatično izdignutih zidina.

Unutrašnjost citadele ne prikazuje ništa epohalno i drugde neviđeno, ali sa druge strane uvek je zanimljivo videti postavke srednjovekovnog oružja, oklopa, scena iz svakodnevnog dvorskog života... 

Akcenat je naravno na mađarskoj slavnoj prošlosti, sa posebnim osvrtom na XIV vek i Karla I koji je u tada Višegrad proglasio prestonicom Mađarske i zato se smatra za najznačajniju ličnost za razvoj grada. Drugi kraljevi koji su vladali iz Višegrada pomenuti su samo posredno, uglavnom kroz grbove, zastave i druga obeležja.

Malo bolji poznavaoci istorije sigurno će primetiti nešto po čemu se postavka u Višegradu razlikuje od mnogo drugih srednjovekovnih spomenika širom Evrope, a to je da Višegrad ističe one ličnosti koje su u njemu ostavile značajan trag, dok na nekim drugim, opštepoznatim u širim okvirima ali koje su u samom gradu odigrale tek epizodnu ulogu, uopšte ne insistira.

Očigledan je primer Vlada Cepeša, istorijskog Drakule, koji je u Višegradu kao zatočenik Matije Korvina proveo čitavu deceniju (skoro četvrtinu celog svog života!), o čemu ovde nema ni pomena - za razliku od mnogih drugih zamkova i utvrđenja o koje se Cepeš tek očešao, ako i toliko (uključujući i samoproklamovani "Drakulin zamak" u Branu u Transilvaniji, ali i našu šabačku tvrđavu), a koji na posrednim vezama ili neutemeljenim nagađanjima grade čitav svoj mitos ili bar njegov dobar deo...

Višegradsko utvrđenje gradi sliku o sebi na konkretnim činjenicama umesto na legendama i bajkama, i zato njegova priča možda deluje manje uzbudljivo, ali i više opipljivo i stvarno...

Srednjovekovni Višegrad definitivno nije turistička atrakcija, i oni koji to od njega budu očekivali verovatno će ostati razočarani. Oni koji svakom istorijskom spomeniku prilaze sa poštovanjem i željom za novim saznanjima, ovde će uživati isto koliko i na bilo kom drugom sličnom mestu.

Kada su otvorene za posetioce, sve znamenitosti Višegrada mogu se obići u jednom danu, a ako se zadesi da baš i nisu, to će samo biti razlog više za povratak.

Budimpešta jeste prava evropska metropola kojoj sadržaji ne nedostaju, ali kao dopunski izlet na samo sat vremena vožnje od glavnog grada Mađarske - pritom lako uklopiv sa posetom Sentandreji kao omiljenom odredištu srpskih turista, koja se nalazi u istom smeru - Višegrad može biti odličan izbor.