Prestonica slovenačkih Alpa: Šta sve možeš u Kranju za jedan vikend

Koliko god se Slovenija sve više kotirala na listama najprimamljivijih destinacija Evrope, toliko je ova država na razmeđi Balkana i srednje Evrope još uvek puna mesta koja turisti tek treba da otkriju, među koja bi se mogao svrstati i jedan od njenih najznačajnijih gradova - Kranj.

Povoljan položaj u središtu plodne Ljubljanske kotline, na ušću reke Kokre u Savu, uslovio je neometan razvoj Kranja više od hiljadu i po godina u kontinuitetu, a pozicija tačno između visokih venaca Julijskih i Kamniških Alpa i Karavanki dala mu je nadimak "prestonica slovenačkih Alpa". Današnji Kranj predstavlja jedan savremen industrijski centar sa ljupkim starim jezgrom punim zanimljivosti, u kojem vreme kao da je stalo pre više vekova.

Pa opet, sve ovo očigledno nije dovoljno da učvrsti Kranj kao istaknutu tačku na turističkim mapama, pa ga zato mnogi portali nazivaju i "najbolje čuvanom tajnom Evrope". Kranj ipak nije nikakva tajna, već jedan otvoren i gostoljubiv grad, ali stiče se utisak i da zavređuje više pažnje nego što mu poklanjaju putnici koji ga najčešće samo prolaze na putu ka Ljubljani ili Bledu, između kojih se nalazi tačno na pola puta.

Mada bi se njegovoj okolini, naročito alpskim vrhovima, moglo posvetiti dosta vremena, za obilazak samog Kranja sasvim je dovoljan jedan vikend. Šta se sve za to vreme može videti u ovom gradu?

Istorija

Područje današnjeg Kranja naseljeno je od praistorije, a na potezu šireg centra grada otkriveni su ostaci ilirskih i keltskih naseobina iz starijeg gvozdenog doba, što sve zajedno čini Kranj najstarijim neprekidno naseljenim gradom u Sloveniji.

U V veku naše ere, Rimljani su na ušću Kokre u Savu osnovali naselje nazvano Karnijum (Carnium), čijim varijacijama je nastalo i današnje ime grada, ali i ime cele Kranjske, regije u središnjoj Sloveniji koja se u jezicima svih okolnih naroda i danas naziva Carniola. Poreklo imena je verovatno keltsko, izvedeno iz reči "karno" koja je označavala brdo ili humku.

Naselje na ušću Kokre u Savu često je menjalo stanovnike, pa su ga tako u VI veku naseljavali redom Germani, Ostrogoti, Langobardi, i na kraju Sloveni, koji su tu stvorili naselje koje će u narednim vekovima postati najuticajnije u široj okolini. Začetak današnjeg grada nastaje početkom XIII veka, a pod današnjim imenom prvi put se u istorijskim dokumentima javlja 1221. godine.

Tragovi slovenskog perioda, pre diferencijacije današnjih Slovenaca kao zasebnog naroda, primetni su na mnogo mesta u Kranju, često i unutar kasnijih građevina.

Ispod poda Gradske kuće mogu se videti ostaci slovenskih grobnica i žrtvenika, a u samom centru starog grada nalazi se kosturnica u koju su pohranjeni delovi tela sa starog slovenskog groblja prekopanog prilikom izgradnje župne crkve Svetog Kancijana u XIV veku.

Kosturnica je smeštena u temeljima starije crkve iz VI veka, u čijem oltaru je otkriven i slovenski žrtvenik, što religijski kontinuitet na tom mestu čini još upečatljivijim.

U srednjem veku u Kranju se razvija zanatstvo. Na obalama Save se grade mlinovi, a pojavljuju se i prve tkače radionice, kao preteča tekstilne industrije koja će najveći zamah doživeti u prvoj polovini XX veka.

Posle II svetskog rata nastaju fabrika guma "Sava" i fabrika telekomunikacionih uređaja "Iskra", koje su bile među najznačajnijima u svojim oblastima u bivšoj Jugoslaviji, a postoje i danas. Međutim, mnoge druge fabrike u Kranju ugašene su po raspadu Jugoslavije, što je uslovilo kratak period recesije od koje se grad ipak brzo oporavio.

Današnji Kranj sa nešto manje od četrdeset hiljada stanovnika u gradu i još oko dvadeset hiljada na širem gradskom području predstavlja četvrti grad po veličini u Sloveniji. Mada je industrija još uvek najvažnija privedna grana Kranja, grad se sve više okreće i turističkoj ponudi, ali iako tek treba da ostvari svoj pun potencijal u tom smislu, mnogi turistički sadržaji u gradu su na nivou na kom bi mu mogle pozavideti i neke mnogo posećenije sredine...

Zgrada Gimnazije iz 1897. godine, prve škole u kojoj se odvijala nastava na slovenačkom jeziku

Nova zgrada gradske biblioteke iz 2011. godine

Znamenitosti

Staro gradsko jezgro Kranja smešteno je na stenovitom grebenskom platou između korita Save i Kokre, a uprkos relativnom malim dimenzijama (oko 700 metara u dužinu i tek nešto više od 150 metara u širinu) ostavlja snažan utisak budući da je očuvano u skoro neizmenjenom obliku od prve polovine XIX veka, sa mnogo još starijih građevina.

Neke od najvećih znamenitosti - Gradska kuća, kosturnica, Prešernova kuća, galerija dobitnika Prešernove nagrade i dvorac Kiselštajn - spojene su u jednu celinu nazvanu Muzejski put (Muzejska pot), za koju se može kupiti objedinjena ulaznica po ceni od 8 evra po osobi, koja uključuje i gratis kafu ili čaj. To praktično znači da se za prosečnu cenu dva pića dobija pristup u nekoliko najznačajnijih kulturno-istorijskih ustanova Kranja, za koje je potrebno odvojiti skoro pola dana. Pristupačnije od toga bi bilo samo da je besplatno.

Gradska kuća (Mestna hiša) se sastoji od dve spojene građevine iz različitih vremenskih perioda - stare gradske kuće s početka XVI veka, sa malim tornjem sa časovnikom, i velikaške renesansne palate iz prve polovine XVII veka.

U Gradskoj kući se danas nalazi jedan deo Gorenjskog muzeja, regionalnog muzeja Gorenjske oblasti (dela Kranjske u gornjem toku Save), sa arheološkom postavkom sa akcentom na artefakte iz gvozdenog doba i etnološkom postavkom sa više celina koje prikazuju predmete iz svakodnevnog života u Kranju i Sloveniji do XIX veka.

U prizemlju se nalaze prostori za povremene izložbe, a u sklopu Gradske kuće postoji i sala za venčanja sa autentičnim nameštajem iz XVIII veka, koja se i danas koristi u te svrhe.

Dve zgrade na uglu zajedno čine Gradsku kuću

Unutrašnjost starijeg dela Gradske kuće

Kuća u kojoj je poslednje godine života proveo France Prešern (1800-1849) pretvorena je u muzej najvećeg slovenačkog pesniku, sa očuvanim autentičnim nameštajem i izloženim originalnim rukopisima.

Ali, moglo bi se reći da čitav Kranj zapravo predstavlja svojevrstan muzej Prešerna: osim kuće, samo u starom gradskom jezgru postoji nekoliko Prešernovih spomenika, Prešernovo pozorište osnovano 1945. godine i smešteno u zgradi iz 1908. godine, a tu je i Galerija dobitnika Prešernove nagrade, najznačajnije slovenačke nagrade iz oblasti umetnosti koja se dodeljuje od 1947. godine, smeštena u renesansnoj palati Pavšlar iz XVI veka.

Prešernova kuća

Galerija dobitnika Prešernove nagrade

Prešernovo pozorište

Malo van starog grada nalazi se i Prešernov grob, u parku nazvanom Prešernov gaj koji čini neku vrstu aleje velikana Kranja, budući da su tu pohranjena tela nekoliko najistaknutijih ličnosti kranjske istorije, uključujući izumitelja fotografije na staklu Janeza Puhara (1814-1864) i pesnika Simona Jenka (1835-1869).

Dosta nepotrebno, nedaleko od Prešernovog gaja postoji i Aleja Prešernovih savremenika (Aleja Prešernovih sodobnikov), sa bistama nekoliko čuvenih evropskih pesnika koji su bili aktivni u isto vreme kad i Prešern, među kojima su Alfons de Lamarten, Mihail Ljermontov, Taras Ševčenko i Hose de Espronseda.

A odmah uz Prešernov gaj smešten je takozvani Park slovenske himne, prilično besmislen javni prostor koji se sastoji od jedne obične travnate površine u kontra nagibu u odnosu na okolni teren, staze popločane metalnim rebrima po kojoj je jako teško hodati bez zapinjanja i neugledne ploče sa stihovima slovenačke himne "Zdravljica", koje je naravno napisao Prešern...

Prešernov gaj

Park slovenske himne

Kao pripadnik romantičarskog pokreta, Prešern se često stavlja rame uz rame sa velikanima poezije svog vremena (u slučaju Parka Prešernovih savremenika i bukvalno), a njegove pesme neosporno su ključno uticale na oblikovanje slovenačkog nacionalnog identiteta.

Međutim, posvećenost Kranja Prešernu deluje prenaglašeno, pa čak i pomalo komično kad se uzme u obzir da je on ovde proveo nepune tri godine života tokom kojih nije ostavio nijedno novo književno delo osim što je prepravljao neka starija...

Osim toga, izdizanje pesnika skoro na nivo božanstva prilično je neukusno imajući u vidu njegov privatni život, tokom kog je on patio zbog neostvarene ljubavi prema jednoj ženi kojoj je posvetio najlepše sonete, dok je istovremeno imao troje dece iz vanbračne zajednice sa drugom koju je opet otvoreno varao na svakom koraku, često izbivajućo po kockarnicama i kazinima, da bi na kraju umro od ciroze jetre izazvane dugogodišnjim teškim alkoholizmom...

Konačno, i današnji besmrtnici nekad su bili ljudi od krvi i mesa, i često je ličnost autora potrebno ostaviti po strani da bi se moglo u potpunosti uživati u njegovom delu, što Kranju u slučaju Prešerna jako dobro polazi za rukom...

Unutrašnjost Prešernove kuće

Po obimu najveća muzejska postavka u Kranju smeštena je u dvorcu Kislštajn (Grad Khislstein), gde se nalazi istorijski deo Gorenjskog muzeja, na nekoliko etaža, sa eksponatima od praistorije i antike do kasnog XX veka, završno sa proglašenjem slovenačke nezavisnosti od Jugoslavije 1991. godine.

Sam dvorac je zaista monumentalno zdanje, prvobitno izgrađen još u XIII veku a obnovljen pedesetih godina prošlog veka po zamislima Jože Plečnika (1872-1957), najznačajnijeg slovenačkog arhitekte.

Pored muzeja, u dvorcu se nalaze i kancelarije kranjskog zavoda za zaštitu spomenika kulture, kao i velika letnja pozornica za održavanje kulturno-umetničkih manifestacija.

Dvorac Kislštajn

Mada je bio mnogo aktivniji u drugim sredinama (najviše u Ljubljani, ali i u Beču, pa i Beogradu), Plečnik je ostavio svoj pečat u Kranju i u vidu jednog specifičnog javnog prostora koji lokalci nazivaju prosto "Plečnikove stepenice" ("Plečnikovo stopnišče"), a koji se sastoji od monumentalnog stepeništa sa neoklasičnim arkadama i fontanom.

Plečnikove stepenice takođe su izgrađene sredinom pedesetih, i možda na prvi pogled ne ostavljaju snažan utisak, ali njihov najveći značaj leži u načinu na koji je gotovo neupotrebljiv okrajak gradskog tkiva iskorišćen da bi se dobio jedan urbani ambijent prepoznatljivog i autentičnog karaktera.

Plečnikove stepenice i arkade

Muzejski put ipak ne obuhvata i sve znamenitosti starog Kranja, a zanimljivih objekata koji se takođe mogu posetiti samo u starom gradu ima zaista mnogo.

Neki od njih su i kuća slikara Leopolda Lajera (1752-1828) u kojoj se nalazi galerija njegovih slika i kafić hipsterske atmosfere, kabinet izumitelja Puhara sa praktičnim primerima rane fotografije (za koji se ulaznice rezervišu unapred), stara carinarnica (Mitničarska hiša) iz 1527. godine, najstarija sačuvana kuća u gradu, u kojoj se danas nalazi kafana...

Od starih gradskih zidina koje su opasavale srednjovekovni Kranj sačuvane su samo dve kule, neobična petougaona kula Škrlovec iz XV veka u kojoj se danas održavaju multimedijalne izložbe, i kružna kula Pungert iz XVI veka na krajnjem jugu starog grada sa specifičnom kafe galerijom.

Među nesvakidašnje zanimljivosti ubraja se i obeležje na mestu na kom se u srednjem veku nalazio stub srama, na glavnom gradskom trgu, ispred Gradske kuće...

Spisak znamenitosti se ovde ne završava, jer svaka uličica i svaka kuća u starom Kranju ima svoju priču, a mnoge od njih dele te priče i sa posetiocima.

Lajerova kuća

Stara carinarnica

Kula Škrlovec

Kula Pungert

Crkva Svetog Kancijana, svakako najmonumentalnija građevina u gradu, otvorena je besplatno za sve posetioce. Plaća se samo ulaznica za toranj, sa kog se sa terase na visini od oko 40 metara pruža izuzetan pogled na grad i okolinu.

Crkva se svrstava među najistaknutije spomenike gotske arhitekture u Sloveniji, i služila je kao uzor za izgradnju mnogih kasnijih crkava u široj okolini.

Mada je prvi put pomenuta u istorijskim izvorima u XIII veku, najstariji delovi današnje crkve datiraju s početka XV veka, ali su arheološka istraživanja krajem prošlog veka otkrila ostatke još starije građevine na njenom mestu.

Crkva Svetog Kancijana

Do vidikovca na zvoniku vodi prvo spiralno kameno pa strmo drveno stepenište, kojim se prolazi pored velikih zvona koja se oglašavaju na svakih četvrt sata, a na pun sat zvone punih pet minuta što je u samom zvoniku poseban doživljaj.

Zanimljiv detalj koji nekome može da promakne su dva predmeta izložena u jednoj niši u zidu: novine iz 1933. godine i pivska flaša s kraja XIX veka, pronađeni u zvoniku prilikom rekonstrukcije 2020. godine, za koje se pretpostavlja da su ih za sobom ostavili neki od zvonara crkve. Dva banalna, svakodnevna i potrošna predmeta tako su ostala deo istorije kranjske župne crkve, i podsetnik na to koliko još neispričanih crtica kriju zidovi Kranja...

Kranj ima i jednu sasvim jedinstvenu znamenitost kakvom se ne mogu pohvaliti drugi gradovi, a to je mreža podzemnih tunela koja se prostire ispod čitavog starog grada u ukupnoj dužini od oko 1300 metara.

Ove tunele izgradili su Nemci tokom okupacije Kranja u II svetskom ratu, kao skloništa u slučaju vazdušnog napada, a od pre nekoliko godina otvoreni su za posetioce. Nažalost, iako godišnja doba ne utiču na uslove u tunelima, ova inovativna atrakcija zatvara se tokom februara i marta radi održavanja, što treba uzeti u obzir prilikom planiranja poseta...

Priroda

Grad koji zovu prestonicom slovenačkih Alpa mora da ima i odličnu vezu sa prirodnim okruženjem, ali je Kranj pomalo varljivo manje vezan za same Alpe, a mnogo više za neke prirodne lepote u neposrednoj okolini.

Kranj je jedini grad u Sloveniji iz kog se istovremeno vide sva tri najviša vrha Julijskih i Kamniških Alpa i Karavanki (Triglav, Grintovec i Stol), od kojih je ovaj poslednji venac istorijski bio poznat i pod imenom Kranjsko gorje. Sa druge strane, predeo koji se danas naziva Kranjska gora nalazi se na krajnjem severu Slovenije, u zaleđu Julijskih Alpi, šezdesetak kilometara udaljen od Kranja sa kojim deli samo koren imena.

Međutim, alpski visovi su tek kulisa na horizontu Kranja, i iz samog grada ne može im se direktno pristupiti. Uprkos tome, Kranj je iznedrio mnoge velikane alpinizma, među kojima i Nejca Zaplotnika i Andreja Štremfelja, prve Jugoslovene na Everestu (1979. godine).

Za jedan grad koji leži na dve reke, Kranj obiluje lepim mestima za šetnju, ali se stiče utisak da daleko bolje komunicira sa rečicom Kokrom nego sa Savom, oko koje su uglavnom orijentisani industrijski i šoping centri.

Omaleni kanjon Kokre usečen je duboko u konglomeratske stene na kojima leži grad, i duž njenih obala podno samog centra Kranja vodi kratka ali vrlo prijatna kružna staza koju lokalci često koriste kao instant beg iz urbane sredine.

Na najjužnijem špicu starog grada, kod kule Pungert, izgrađen je i moderan konzolni vidikovac od čelika i stakla sa kojeg bi trebalo da se vidi ušće Kokre u Savu. Ali, vidikovac je usled oštećenja zatvoren, a sam i pogled na mesto spajanja dve reke zaklanja ružan stambeni blok, što vidikovac sam po sebi čini besmislenim...

Kanjon Kokre

Mada se iz Kranja ne može direktno popeti na neku ozbiljniju planinu, odmah sa druge strane Save izdiže se brdo Šmarjetna gora sa skromnom nadmorskom visinom od oko 650 metara, do koje iz kranjskog naselja Stražišče vodi uređena planinarska staza.

Šmarjetna gora je preko cele godine omiljeno izletište žitelja i posetilaca Kranja, sa uređenim platoom na vrhu sa crkvicom, hotelom i vidikovcem, i skijalištem sa ski skakaonicom na severoistočnim padinama.

Iz zaleđa Šmarjetne gore nastavljaju se pešačke staze ka nešto višem brdu Sveti Jošt, svojevrstan planinarski centar okoline Kranja sa mnogobrojnim izletištima, vidikovcima i velikim planinarskim domom...

Pogled na Savu i Šmarjetnu goru

Stražišče sa brdom Sveti Jošt

Hrana i piće

Prva gastronomska asocijacija na Kranj definitivno je kranjska kobasica, ali Kranj sa svojom kobasicom ima specifičan i složen odnos. Naime, za razliku od drugih slovenačkih gradova gde je kranjska kobasica nezaobilazan deo restoranskih jelovnika, u gostionicama u Kranju ih je gotovo nemoguće pronaći u izvornom obliku, a tamo gde se uopšte može naći to je uvek sa nekim neautentičnim obrtom.

Za lokalni specijalitet važe i kranjski štruklji, vrsta rolovanog testa punjenog sirom i prelivenog pavlakom, do kojih je ipak malo lakše doći.

Neočekivano, Kranj je grad pice, sa picerijama na svakom koraku, od kojih su neke prepoznate i od strane Asocijacije napolitanskih picerija, što znači da je u srcu Slovenije lakše naći picu po originalnoj italijanskoj recepturi nego autohtone slovenačke proizvode...

Donji deo Kranjske, takozvana Dolenjska, važi za vinarski kraj. Poznata lokalna vina su belokranjec (belo), metliška črnina (crveno) i cviček (od više različitih sorti crvenog i belog grožđa).

Kranjska regija vekovima se razvijala pod nemačkim i austrijskim uticajima, pa tako i pivo važi za tradicionalno piće. Kranjska pivara, osnovana 1818. godine, ugašena je između dva svetska rata, ali je pre nekoliko godina obnovljena nakon skoro stogodišnjeg prekida u radu.

Kretanje po gradu

S obzirom na to da su skoro sve turističke atrakcije u Kranju koncentrisane u starom gradu ili u njegovoj neposrednoj okolini, Kranj je vrlo jednostavno obilaziti pešice. Stari grad je ujedno zatvoren za saobraćaj, osim za vozila sa posebnom dozvolom, tako da u suštini predstavlja jednu veliku pešačku zonu.

Ali, iako za obilazak starog grada ne treba razmišljati o vožnji, sam prilazak starom gradu kolima može biti prilično komplikovan, jer je dosta ulica u okolini jednosmerno, a parkirališta su često puna... Doduše, stari grad je sasvim dobro povezan sa novim naseljima javnim prevozom, električnim autobusima simpatičnog naziva "kranvaj".

Kuriozitet vezan za saobraćajnu povezanost Kranja sa svetom je da se ljubljanski međunarodni aerodrom nalazi bliže Kranju nego Ljubljani - osam naspram dvadeset kilometara... Mada, s obzirom na to da je od oko 450 kilometara od granice Srbije do Kranja bukvalno sve autoput, za posete iz naših krajeva avion i nije neophodan...

__________

Mada na papiru deluje kao da Kranj ima toliko sadržaja da se može obilaziti danima, istina je da se uz dobro planiranje praktično sve zanimljivosti starog grada mogu obići i za jedan dan, tim pre što grad na trenutke deluje neshvatljivo pusto spram onoga kako bi se očekivalo da izgleda jedan grad ovako bogate istorije i obilja vrednosti.

Gužve, redovi, guranje sa drugim turistima, to u Kranju prosto ne postoji, i u tom smislu on potpuno opravdava naslov "najbolje čuvane tajne Evrope", ili možda bolje - kriminalno potcenjene destinacije koja zaslužuje mnogo veći broj posetilaca. Kranj je za to spreman, jer su njegove institucije i drugi objekti otvoreni za goste već sada organizovani vrlo profesionalno, sa poslovičnom slovenačkom efikasnošću.

Baš zbog svega toga, Kranj zaslužuje da se doživi bez žurbe, sa uživanjem u svakom koraku, i zaista uz osećaj otkrivanja nekog mesta koje nije poznato mnogima, koji se nažalost danas sve ređe može doživeti...